Ontdek de grootste natuurhistorische collectie van Zuid‑Nederland
Natuurmuseum Brabant beheert ruim 700 duizend objecten. Het is een van de grootste natuurhistorische collecties van Zuid‑Nederland en vormt de basis voor wetenschappelijk onderzoek, educatie en tentoonstellingen. De collectie vertelt het verhaal van de natuur in Nederland en daarbuiten. Duik met ons mee in het depot.
De collectie van Natuurmuseum Brabant vormt de basis voor onderzoek, documentatie en kennis over de natuur. De collectie is niet vrij toegankelijk voor het museumpubliek. Daarvoor is deze te omvangrijk, te kwetsbaar en voor het algemene publiek vaak te specialistisch. Onderzoekers kunnen de collectie wel raadplegen, op afspraak en onder begeleiding.
Doel: bewaren, begrijpen en inspireren
Het doel van de collectie van Natuurmuseum Brabant is driedelig: bewaren, kennis vergroten en inspireren. Allereerst richt de collectie zich op het langdurig bewaren van natuurhistorisch materiaal onder optimale omstandigheden, zowel voor educatieve als wetenschappelijke doeleinden. Daarnaast draagt de collectie bij aan het vergroten van kennis en inzicht door het analyseren van soortenvariatie, populaties en historische veranderingen in de biodiversiteit. Tot slot vervult de collectie een inspirerende functie door het publiek bewust te maken van de schoonheid, complexiteit en waarde van de natuur.
De collectie geeft een overzicht van de biodiversiteit in Nederland, met een nadruk op Noord-Brabant, en maakt inzichtelijk welke soorten in deze regio voorkomen of voorkwamen. Een klein, representatief deel is te zien in de OO – zone en andere tentoonstellingszalen. Daarnaast kunnen objecten in bruikleen worden gegeven aan andere natuurhistorische musea.
Al bijna een eeuw wordt de collectie opgebouwd. Daarmee is ze een waardevolle bron voor het bestuderen van veranderingen in flora en fauna. Veel natuurgebieden in Nederland zijn in de afgelopen decennia verdwenen of sterk veranderd door ontginning, bebouwing en ontwatering. De collectie bevat materiaal uit deze verdwenen landschappen, soms zelfs voor soorten die inmiddels uit Noord-Brabant of geheel Nederland zijn verdwenen. Nieuw verzameld materiaal blijft deze functie ook in de toekomst vervullen.
Ook omvat de collectie materiaal afkomstig uit inventarisaties en wetenschappelijke onderzoeken, waardoor determinaties opnieuw kunnen worden beoordeeld wanneer dat nodig blijkt. Nieuwe inzichten kunnen ertoe leiden dat soorten anders worden ingedeeld, bijvoorbeeld wanneer blijkt dat object die op elkaar lijken in werkelijkheid uit twee of meer verschillende soorten bestaat. In zulke gevallen is het van groot belang dat het oorspronkelijke materiaal behouden blijft, zodat heronderzoek mogelijk is.
Natuurhistorische collectie voorbij de provinciegrenzen
De collectie beperkt zich niet tot Noord-Brabant of Nederland. Ons land is geen eiland, maar maakt deel uit van dynamische processen in West-Europa en soms ook daarbuiten. Grenzen van soortarealen kunnen verschuiven waardoor soorten ineens blijken voor te komen op plaatsen waar ze voorheen nooit zijn waargenomen. Dergelijke veranderingen kunnen het gevolg zijn van natuurlijke processen, maar tegenwoordig is menselijk handelen vaak ook de oorzaak, zoals het bewust en onbewust ‘verslepen’ van soorten. Het kan bijvoorbeeld gaan om zogenoemde invasieve exoten (soorten die zich snel verspreiden en daarbij schade veroorzaken aan de inheemse natuur). Wel blijft het accent van de collectie liggen op de natuur ‘dicht bij huis’.
De collectie fungeert als referentie voor iedereen die materiaal wil determineren. Boeken met beschrijvingen of afbeeldingen, hoe goed ook, schieten vaak tekort en geven soms niet de details die nodig zijn voor het herkennen van soorten. Het is dan een groot voordeel als je materiaal van verschillende soorten naast elkaar kunt bekijken onder een microscoop. Dat is bijvoorbeeld nodig omdat het vaak gaat om kleine organismen met zeer fijne detailkenmerken. Daarom wordt gestreefd naar een collectie met een zo groot mogelijke diversiteit aan soorten uit Nederland en West-Europa.
Natuurmuseum Brabant: bron van wetenschappelijk inzicht
De collectie geeft inzicht in de variatie van soorten en is daarmee ook een bron voor wetenschappelijk onderzoek. Natuurlijke variatie is belangrijk voor het voortbestaan van soorten onder veranderende omstandigheden, zoals klimaatverandering, en kan zelfs leiden tot nieuwe soorten als gevolg van evolutie. Anders dan veel mensen denken is evolutie niet alleen een proces uit het verre verleden, het vindt ook nu plaats.
Inzicht in de natuurlijke variatie van soorten kan ons helpen om deze processen beter te begrijpen. Op hoofdlijnen kun je twee vormen van variatie onderscheiden, namelijk de variatie binnen populaties en de verschillen tussen populaties, de zogenaamde geografische variatie. Daarom bevatten sommige deelcollecties, zoals de insectencollectie, vaak grotere series van exemplaren, die soms afkomstig zijn van één plek (bijvoorbeeld een gebied waar veel onderzoek plaatsvindt, zoals natuurgebied De Kaaistoep in Tilburg) of juist afkomstig zijn uit verschillende gebieden binnen en buiten Nederland.
Hoe komt Natuurmuseum Brabant aan zijn collectie?
De collectie is opgebouwd uit historische collecties, schenkingen, legaten en eigen verzameling. Verwerving door schenkingen is voor Natuurmuseum Brabant cruciaal. In 1935 is het museum gestart met enkele geschonken collecties en sindsdien hebben vooral schenkingen de collectie laten groeien. Het gaat daarbij meestal om particuliere collecties waarvan de eigenaar is overleden of is gestopt met zijn hobby. In verband met de beperkte beschikbare ruimte in de depots van het museum, wordt tegenwoordig kritischer omgegaan met de acceptatie van collecties dan vroeger het geval was. Alleen goed gedocumenteerde objecten die passen binnen de missie, het collectieprofiel en de beschikbare opslagcapaciteit worden opgenomen in de collectie. Bestaande deelcollecties die niet langer aansluiten bij de huidige verzameldoelstellingen, zoals tropische schelpen, worden beheerd maar niet selectief uitgebreid tenzij daar een duidelijke educatieve of wetenschappelijke aanleiding voor bestaat.
Natuurmuseum Brabant gaat terughoudend om met verwerving door aankopen. In beginsel worden de beschikbare financiële middelen gereserveerd voor de aankoop van topstukken ter completering van een deelcollectie of voor het vergroten van de aantrekkelijkheid voor museumbezoekers. Goede voorbeelden zijn de vishagedis, de holenbeer en de steppenwisent. Voor de meer wetenschappelijk beheerde deelcollecties is aankoop zelden een optie.
De derde bron van verwerving is het zelf verzamelen van materiaal. Dit gebeurt vrijwel uitsluitend door individuele verzamelaars in het kader van onderzoeksprojecten, zoals het Kaaistoep-project.
Beheer en behoud van de collectie
Beheer en behoud vormen een belangrijk onderdeel van het museumwerk. Zonder deze zorg zou de collectie op termijn onherstelbaar beschadigen of zelfs verloren gaan. Daarom werkt het museum met duidelijke procedures om de collectie te beschermen tegen risico’s zoals schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid, licht, stof, ongedierte, onzorgvuldig hanteren, brand en water.
Vooral levende insecten zoals motten en tapijtkevers vormen een groot gevaar. Hun larven voeden zich met organisch materiaal (zoals veren, vacht, huid en zelfs lijmresten) en kunnen snel grote en vaak onherstelbare schade aanrichten aan opgezette dieren. Preventie en regelmatige controle zijn daarom van groot belang.
Door al deze factoren continu te monitoren en waar nodig in te grijpen, blijven de objecten, zowel in de depots als in de tentoonstellingen, in goede staat. Deze werkwijze zorgt ervoor dat de collectie niet alleen nu, maar ook voor toekomstige generaties behouden blijft en gebruikt kan worden voor onderzoek en educatie.
Vogels, zoogdieren en andere gewervelde dieren
De collectie van Natuurmuseum Brabant wordt bewaard in depots. Veruit het grootste deel van de collectie bestaat uit droog geprepareerd materiaal, maar sommige diergroepen, zoals de collectie spinnen, worden bewaard in alcohol. De deelcollecties worden beheerd door de Coördinator Collectie & Wetenschap en een groep enthousiaste vrijwillige conservatoren.
Voor de gemiddelde museumbezoeker vormen opgezette vogels en zoogdieren vaak de grootste blikvangers. De deelcollectie vogels, zoogdieren en andere gewervelden van Natuurmuseum Brabant heeft dan ook vooral een educatief doel. Het museum beheert ruim 4.500 vogelgerelateerde objecten, waaronder opgezette exemplaren, eieren en schedels. Een belangrijk deel van de vogelcollectie is afkomstig uit de verzameling van de paters Trappisten, waar pater Protasius vele jaren besteedde aan het prepareren van materiaal uit de toenmalige dierentuin van Tilburg. Omdat het in veel gevallen gaat om tropische soorten en van veel objecten de gegevens over herkomst en andere gegevens ontbreken, heeft deze collectie vooral een educatief doel. Topstuk in de vogelcollectie is een apenarend uit de Filipijnse regenwouden, een soort die tegenwoordig ernstig wordt bedreigd.
Het museum beheert ruim 2.000 zoogdiergerelateerde objecten, waaronder opgezette exemplaren, schedels en complete skeletten. Een van de absolute topstukken is het imposante potvisskelet, dat als echte publiekstrekker fungeert. Net als bij de vogelcollectie gaat het bij de zoogdieren deels om exotische soorten en deels om soorten waarvan de herkomstgegevens niet altijd volledig zijn vastgelegd.
Voor de overige gewervelde dieren (reptielen, amfibieën en vissen) liggen de aantallen beduidend lager. In totaal gaat het om bijna 800 objecten, waaronder opgezette exemplaren, modellen en preparaten op vloeistof. De modellen maken het mogelijk om deze vaak lastig te prepareren diergroepen toch in een natuurgetrouwe houding en vorm te presenteren.
Geleedpotigen en spinachtigen
Binnen de deelcollectie geleedpotigen vormt de insectencollectie van Natuurmuseum Brabant veruit het grootste onderdeel. De collectie is ondergebracht in een groot aantal insectenladen, die worden bewaard in een van de vijf depotruimtes. Momenteel omvat de insectencollectie ruim 500 duizend objecten.
De insectencollectie is geen statische collectie, deze blijft voortdurend in ontwikkeling. Enerzijds groeit zij geleidelijk, doordat medewerkers en externe verzamelaars regelmatig nieuw materiaal aanleveren. Anderzijds kan de collectie ook sprongsgewijs toenemen, bijvoorbeeld wanneer het museum via een schenking of legaat een volledige insectencollectie ontvangt.
De deelcollectie spinachtigen wordt grotendeels bewaard in alcohol. Natuurmuseum Brabant bezit ongeveer 12 duizend spinnen die voornamelijk uit ons land afkomstig zijn. De deelcollectie kreeften, krabben en garnalen is relatief klein en omvat zo’n 200 exemplaren. Dit hangt onder meer samen met de geografische ligging van Noord-Brabant, dat niet aan zee grenst, terwijl de meeste kreeftachtigen in het mariene milieu voorkomen.
Overige ongewervelde dieren
Van de overige ongewervelde dieren bestaat het grootste deel uit schelpen (slakken en tweekleppigen). Van deze diergroep wordt meestal niet het hele dier bewaard, maar alleen de schelp. Naast een verzameling tropische soorten bevat de collectie ook inlands materiaal, in totaal gaat het om circa 3.700 exemplaren.
Herbarium
Tot het herbarium behoren verzamelingen van hogere planten, mossen, korstmossen, paddenstoelen en wieren. De meeste specimens hebben betrekking op de Nederlandse flora en samen omvatten deze herbaria bijna 38 duizend objecten. Het herbarium dient niet alleen als historische en wetenschappelijke bron voor onderzoek naar biodiversiteit en verspreiding, maar speelt ook een belangrijke rol bij educatie en het documenteren van veranderingen in ecosystemen door de tijd heen.
Fossielen, gesteenten en mineralen
Natuurmuseum Brabant bezit met ruim 8.000 objecten een omvangrijke fossielencollectie. De collectie fossielen omvat de gehele periode van het leven op aarde, van trilobieten uit het Cambrium (circa 520 miljoen jaar geleden) tot uitgestorven zoogdieren uit het Pleistoceen, zoals mammoeten en holenberen die in de laatste ijstijd in ons land voorkwamen. De collectie fossielen heeft zowel grote educatieve als wetenschappelijke waarde. Wetenschappelijk is dit onder meer zichtbaar in het bezit van enkele holotypen, de exemplaren die als basis dienden voor de beschrijving van een nieuwe soort. Zo maakt de schedel van de kleine walvissoort Balaenella brachyrhynus, ontdekt door de Italiaanse paleontoloog Bisconti, deel uit van de collectie. Ook ons exemplaar van de vishagedis Stenopterygius quadriscissus vormt een bijzonder hoogtepunt binnen onze fossielencollectie.
De collectie gesteenten en mineralen bevat zo’n 9.000 objecten. Mineralen vormen de bouwstenen voor gesteenten, zoals bijvoorbeeld goed te zien is aan de herkenbare kristallen in een stuk graniet. Maar ook edelstenen en halfedelstenen behoren tot de mineralen. Een bijzonder onderdeel van de mineralencollectie vormen bijna 2.000 exemplaren in de vorm van micromounts. Dat zijn hele kleine en vaak bijzonder fraai gevormde kristallen die je meestal alleen met een microscoop goed kunt bekijken.
Bibliotheek van Natuurmuseum Brabant
Ook de bibliotheek van Natuurmuseum Brabant wordt beschouwd als een zelfstandige deelcollectie. Het hoofddoel is tweeledig: het ondersteunen van het werk aan de deelcollecties en het beheren van historisch waardevolle boeken. Voor de ondersteuning beschikt de bibliotheek over uitgebreide determinatiewerken en relevante faunistische en floristische literatuur waarmee onderzoekers en conservatoren de collectie kunnen bestuderen en documenteren.
Natuurmuseum Brabant bezit ongeveer 9.000 werken op dat gebied. Daarbij horen niet alleen boeken en tijdschriften, maar ook de zogenaamde ‘grijze’ literatuur, zoals rapporten en verslagen die vaak in kleine oplage zijn verschenen maar waardevolle informatie bieden. Deze werken worden niet uitgeleend, maar zijn wel beschikbaar voor bezoekers. Historisch belangrijke werken zijn vaak oud, kostbaar en kwetsbaar en worden apart bewaard. Een voorbeeld is het boek van J.H. Knoop over vruchten en gewassen uit 1790, met fraaie handgekleurde platen, dat in de OO - zone kan worden bewonderd.
Door deze combinatie van actuele wetenschappelijke literatuur en historische werken draagt de bibliotheek zowel bij aan onderzoek, educatie en tentoonstellingen, als aan het behoud van cultureel erfgoed.
Word vriend van Natuurmuseum Brabant
Steun het behoud van de collectie
Met uw steun blijft natuurwetenschap toegankelijk voor een breed publiek. Word Vriend van Natuurmuseum Brabant en draag bij aan de toekomst van het museum.
Het bewaren en ontwikkelen van de collectie van Natuurmuseum Brabant vraagt om voortdurende zorg en middelen. Vrienden van het museum spelen daarin een belangrijke rol. Dankzij hun steun kan het museum bijzondere collectieaankopen doen, vernieuwende tentoonstellingen realiseren en unieke projecten mogelijk maken.
Kijk voor meer informatie op natuurmuseumbrabant.nl/steun.
